• Conserveringsmiddelen in cosmetica – werking en toepassingen

• Welke conserveringsmiddelen zijn toegestaan in cosmetica?

• Cosmetica zonder conserveringsmiddelen – is dat mogelijk?

• Parabenen in cosmetica – schadelijk of effectief?

• Halogeenorganische verbindingen en formaldehyde-afgevers in cosmetica

Conserveringsmiddelen in cosmetica verlengen de houdbaarheid van producten dankzij hun kiemremmende en kiemdodende werking. Zodra je een cosmeticaproduct opent, wordt het continu blootgesteld aan bacteriën. Denk aan micro-organismen uit de lucht, van je vingers of make-uppenselen – ze komen gemakkelijk in potjes, tubes en flacons terecht. Conserveringsmiddelen remmen de groei van deze micro-organismen en beschermen zo het product tegen bederf, waardoor je deze veilig kunt blijven gebruiken.

Conserveringsmiddelen in cosmetica werken op verschillende manieren:

• Sommige conserveringsmiddelen vallen de cellen van micro-organismen direct aan en verstoren hun stofwisseling. Hierdoor worden groei en vermeerdering van de kiemen effectief geremd.

• Andere conserveringsmiddelen creëren juist een ongunstige omgeving voor micro-organismen, waardoor ze zich niet verder kunnen vermenigvuldigen.

• De pH-waarde van een cosmetische formule speelt een cruciale rol bij de conservering. De meeste micro-organismen gedijen het best bij een pH tussen 6 en 7,5. Hogere of juist lagere pH-waarden worden als ‘ongunstig voor kiemen’ beschouwd. Daarom worden veel cosmetica bewust geformuleerd met een lage pH-waarde – een conserveringsprincipe dat je ook kent van bijvoorbeeld het inleggen van groenten in zuur.

• Je bewaart je cosmeticaproducten het best op een droge, donkere en vooral koele plek. De temperatuur heeft namelijk een grote invloed op de houdbaarheid. Bij koele temperaturen groeit het aantal micro-organismen langzamer, terwijl ze zich bij warmte juist snel vermenigvuldigen. Zo blijft je product langer goed en veilig in gebruik.

Als conserveringsmiddelen in cosmetica mogen alleen stoffen worden gebruikt die zijn goedgekeurd volgens de wettelijke regels voor cosmetica. De lijst met toegestane conserveringsmiddelen geeft niet alleen aan welke stoffen zijn toegestaan, maar ook de maximale concentraties en gebruiksbeperkingen.

Sommige conserveringsmiddelen zijn geschikt voor gebruik in crèmes en shampoos, maar niet voor tandpasta of mondwater. De maximale toegestane concentratie is gebaseerd op onderzoeken naar veiligheid en toxicologie. Naast de conserveringsmiddelen die in de cosmetica-verordening staan, zijn er ook stoffen die als bijeffect een conserverende werking hebben. Zo kunnen etherische oliën van anijs of tijm de houdbaarheid van cosmetica op natuurlijke wijze verlengen. Ook werkt het vochtinbrengende en oplosmiddel propyleenglycol conserverend. Etherische oliën kunnen ook conserverend zijn, maar vanwege het risico op irritatie worden ze afgeraden voor zwangere vrouwen, kleine kinderen en mensen met een gevoelige huid.

Micro-organismen hebben water nodig om zich te kunnen vermenigvuldigen. Omdat vrijwel alle cosmetica water bevatten, is het gebruik van conserveringsmiddelen meestal onmisbaar om de houdbaarheid te garanderen. Alleen watervrije producten, zoals pure oliën, kunnen zonder conserveringsmiddelen goed blijven. Deze kunnen echter alsnog bederven, maar dat komt dan niet door micro-organismen, maar doordat de aanwezige vetten bederven.

Producten met een hoog alcoholgehalte hoeven meestal niet extra geconserveerd te worden. De bekendste is ethanol (INCI: Alcohol of Alcohol denat), dat bij een concentratie van 15 tot 20% een conserverende werking heeft. Ook cosmetica met een hoge of lage pH-waarde (boven pH 8 of onder pH 4) kan vaak zonder conserveringsmiddelen. Omdat deze pH-waarden echter minder huidvriendelijk zijn (de huid heeft een fysiologische pH van 5,5), kom je zulke producten weinig tegen. Permanente haarbehandelingen, ontharingscrèmes (pH 8 tot 9) en sterk zure fruitzuurpeelings (pH 3 tot 4) vormen hier de uitzondering.

Parabenen, die vanwege hun antimicrobiële werking worden gebruikt in cosmetica, zijn voor de industrie erg belangrijk. Ze hebben een breed werkingsspectrum tegen diverse micro-organismen, zijn betaalbaar, makkelijk te verwerken en zeer effectief. Daarnaast worden ze als goed huidverdraagzaam beschouwd. De volgende parabenen zijn toegestaan in cosmetica:

• Ethylparabeen

• Methylparabeen

• Propylparabeen

• Butylparabeen

In de afgelopen jaren zijn parabenen in cosmetica flink in diskrediet geraakt. Ze zouden invloed hebben op je hormonale balans en deze negatief beïnvloeden. Tot nu toe is dit vermoeden echter niet voldoende bewezen. Vanwege de beperkte onderzoeksgegevens werd in 2014 het gebruik van de toen nog toegestane parabenen isopropylparabeen, isobutylparabeen, pentylparabeen, benzylparabeen en phenylparabeen verboden. Voor propyl- en butylparabeen werd de maximaal toegestane concentratie verlaagd.

Volgens een verklaring van het Bundesamt für Risikobewertung vormen de nog toegestane parabenen, mits gebruikt binnen de maximaal toegestane concentratie, geen gezondheidsrisico. Verschillende onderzoeken tonen aan dat er weliswaar een hormoonachtige werking is, maar dat deze sterk afhankelijk is van de concentratie parabenen die wordt gebruikt. Daarnaast zijn de resultaten van dierproeven niet volledig op mensen te vertalen. Toch blijft bij veel consumenten een bittere nasmaak achter.

Parabenen werden vaak in combinatie met het conserveringsmiddel fenoxyethanol gebruikt. De antimicrobiële werking van parabenen wordt hierdoor versterkt, waardoor hun concentratie kan worden verlaagd. Fenoxyethanol kan in cosmetica worden toegepast, zowel alleen als in combinatie met andere conserveringsmiddelen.

Als alternatief voor parabenen kiezen veel fabrikanten voor methylisothiazolinone (MIT). Dit eveneens zeer effectieve conserveringsmiddel veroorzaakt echter bij veel mensen allergische reacties. Daarom heeft de Europese cosmetica-industrie aanbevolen MIT alleen te gebruiken in producten die niet lang op de huid blijven, zoals shampoos en douchegels. Tot nu toe mag MIT in cosmetica worden toegepast tot een maximale concentratie van 0,01%.

Als je op zoek bent naar cosmetica zonder parabenen, zit je met natuurcosmetica altijd goed. Natuurcosmetica gebruikt een beperkte selectie van natuurlijke conserveringsmiddelen, die vaak ook in voedsel zijn toegestaan en als onschadelijk gelden. Voorbeelden van deze natuurlijke conserveringsmiddelen zijn natriumbenzoaat, kaliumsorbaat, salicylzuur, benzylzuur en dehydroazijnzuur, die allemaal van nature voorkomen in veel vruchten en planten.

Naast parabenen en natuurlijke conserveringsmiddelen worden in cosmetica ook zogenaamde halogeenorganische verbindingen en formaldehyde-afgevers gebruikt. Halogeenorganische verbindingen herken je in de INCI-ingrediëntenlijst vaak aan woorden die beginnen met 'Chlor-', 'Jod-' of 'Brom-'. Soms verbergen ze zich ook achter synoniemen. Het gebruik van deze verbindingen is omstreden, omdat ze soms een hoog allergeen potentieel hebben en verdacht worden kankerverwekkend te zijn. Typische voorbeelden van halogeenorganische verbindingen zijn:

• Triclosan

• Climbazol

• Iodopropynyl Butylcarbamate (IPBC)

• Chlorphenesin

• Chlorhexidine

• Bromchlorofen

Formaldehyde afgevende stoffen werken ook antimicrobieel in cosmetica. Deze stofgroep veroorzaakt vaak allergische reacties en wordt verdacht schadelijk te zijn voor de gezondheid. Deze trend in de cosmetica-industrie toont echter de afgelopen jaren een duidelijke afname in het gebruik van formaldehyde afgevende stoffen. In de INCI-verklaring vind je bijvoorbeeld de volgende vertegenwoordigers van deze groep:

• DMDM Hydantoin

• Polyquaternium-15

• Diazolidinyl Urea

• Imidazolidinyl Urea

• 2-Bromo-2-nitropropaan-1,3-diol

• 5-Bromo-5-nitro-1,3-dioxaan

• Methyldibromo Glutaronitril

• Hexamine Diisethionaat

• Natrium Hydroxymethylglycinaat